Με αφορμή την έκδοση της Athens Review of Books, της μηνιαίας εφημερίδας που παρουσιάζει θέματα σχετικά με βιβλία, (είχε στην έκδοση του Σεπτεμβρίου που μας πέρασε ως κύριο θέμα τον Νίτσε και τον Ηράκλειτο, με ένα εξαιρετικό άρθρο του Νικήτα Σινιόσογλου), προσθέτω και εγώ με λίγες αράδες έναν άλλο μεγάλο και… σκοτεινό, κινέζο φιλόσοφο, τον Λάο Τσε. Φτιάχνω -ας πούμε- μια Τρόικα φιλοσόφων που έχουν πολλά κοινά σημεία μεταξύ τους, τόσο μακριά ο ένας από τον άλλο, αλλά με μια σχεδόν υπερφυσική συγγένεια.

Ξεκινάω το σκεπτικό μου αποδίδοντας φόρο στον κύριο Σινιόσογλου, ο οποίος δεν παρουσίασε απλώς με τέσσερις πυκνογραμμένες σελίδες εφημερίδας δύο βιβλία που μόλις κυκλοφόρησαν, του Φρ. Νίτσε, Αγών Ομήρου, πρόλογος-μετάφραση του Βαγγέλη Δουβαλέρη το ένα, το άλλο, Το Πάθος για την Αλήθεια, έκδοση Gutenberg, αλλά διετύπωσε με μαεστρία σπάνια αντικατοπτρισμούς στην Ελλάδα που ζούμε τις μέρες αυτές. Παραθέτω ένα απόσπασμα, που σίγουρα δεν αποδίδει παρά μόνο μια μικρή πτυχή του αριστουργήματος, το οποίο αναπτύσσεται με τέχνη και με σενάριο:

«Παλαιοί και νέοι Εφέσιοι
Ξυπνώ ξένος στη χώρα μου. Οι λέξεις έχουν χάσει την έννοιά τους, ηχούν αδιάφορες κι ομώνυμες. Το ΟΧΙ σημαίνει ΝΑΙ, ή μάλλον: ναι και όχι είναι εύπλαστα σαν ζύμη, λιποβαρή και εφήμερα, αποτέλεσμα βορβορώδους κίνησης για δεκαετίες η αιώνες. Ρωτώ αν έχει κανείς δυνάμεις για μιαν άμεση, ειλικρινή κατάφαση της ζωής- ένα ΝΑΙ όντως καταφατικό, είτε ένα ΟΧΙ όντως αποφατικό με βαρύτητα και διαύγεια κρυστάλλου……Η πλαστικότητα του λεκτικού καλύμματος είναι όντως εντυπωσιακή! Ανασηκώνω μιαν άκρη και κοιτάζω από κάτω. Βλέπω να βαριανασαίνει ένα αυξανόμενο απόθεμα συλλογικής αθλιότητας, ένας τεράστιος όγκος ασχήμιας, μικροαστικής κομπορρημοσύνης και ψεύδους που ανανεώνεται κρυφίως και ανωδύνως, ποιος ξέρει από πότε. Ένα αδηφάγο Κράτος ταΐζει και φυλάσσει αυτόν τον όγκο, κι έτσι μεγαλύνεται το ίδιο.».

Η αναφορά στους Εφέσιους, στους πολίτες της κραταιάς τότε Εφέσου, στην Ιωνία, αποδίδει τον τόπο καταγωγής και δράσης του φιλοσόφου Ηρακλείτου, ο οποίος απηυδισμένος από τον πολιτικάντικο συρφετό, απομακρύνθηκε από τα κοινά αν και του είχαν προσφερθεί, λόγω της αριστοκρατικής γενιάς του, και λόγω της παιδείας του, μεγάλα αξιώματα. Ο Ηράκλειτος, ονομαζόμενος προσωκρατικός, χρονικώς προσδιοριζόμενος, έχει αποκτήσει μια σπάνια διάδοση ανά την υφήλιο παρ ότι ήταν… σκοτεινός. Δυσνόητος, δηλαδή. Μιλούσε στηριζόμενος σε διαίσθηση απορρέουσα από μεγάλη εσωστρέφεια και μελέτη βαθιά των φυσικών φαινομένων. Ο Ηράκλειτος είναι ένα είδος πνευματικός αδελφός, σύντροφος του Γερμανού φιλοσόφου Νίτσε. Ο Νίτσε είναι αυτός που διέδωσε στη Γερμανία -μαζί βέβαια με άλλους- μεγάλα κομμάτια του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, θεωρώντας σαν ναυαρχίδα θα λέγαμε τον Ηράκλειτο. Ρήσεις του Ηρακλείτου που έχουν περάσει και επηρεάσει τον παγκόσμιο πολιτισμό υπάρχουν και σήμερα. Η πιο γνωστή, «Τα πάντα ρει». Σε επέκταση, «Δεν μπαίνεις δυο φορές στο ίδιο ποτάμι», εννοώντας ότι η μεταβλητότητα είναι τέτοια, που εκ των φυσικών πραγμάτων είναι αδύνατη η όποια ακριβής επανάληψη.
Καταστάσεις που μοιάζουν δεν είναι ίδιες. Ούτε μπορείτε να βασιστείτε στο παρελθόν για να περάσετε στο μέλλον, μας λέει. Η σύγχρονη θεωρία του χάους, αλλά και αυτά που ζούμε κάθε μέρα, επιβεβαιώνουν τις σκέψεις του Ηρακλείτου. Όταν κάποτε ρώτησαν τον Σωκράτη, πώς βρήκε αυτά που διάβασε, του Ηρακλείτου τα γραπτά, απάντησε, «αυτά που κατάλαβα ήταν σημαντικά. Αλλά μάλλον θα είναι περισσότερο σημαντικά αυτά, που δεν κατανόησα…».

Τα κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ του Νίτσε και του Ηρακλείτου ευρίσκονται π.χ. και στη μισανθρωπία. Ο Νίτσε αποδίδει με τον ήρωά του, τον Ζαρατούστρα, παρόμοια σενάρια, ελιτίστικα με στοιχεία τιμωρίας, όπως ο Ηράκλειτος στους Εφέσιους, του οποίους δεν χώνευε με τίποτε.

Πού βρίσκονται τώρα κοινά σημεία με τον Κινέζο Λάο Τσε;
Λιτός στον λόγο, ο Λάο Τσε είναι ο δημιουργός, ο ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΟΣ πατέρας του ΤΑΟ, μιας ελιτιστικής φιλοσοφίας, που αργότερα εξελίχθηκε σε θρησκεία, τον Ταοϊσμό, με όλα τα αρνητικά συνεπακόλουθα. Στο Τάο Τε Τσιγκ καταγράφει πλήθος οδηγίες, μερικές δυσνόητες, για ηγέτες που κατά τη γνώμη του πρέπει να κυβερνάνε αθόρυβα, αόρατα, να αφήνουν τον κόσμο να ζει ήρεμα, χωρίς να τους ξεζουμίζουν τους πολίτες με φόρους, χωρίς να νιώθει ο πολίτης καν πως έχει ηγέτες στον σβέρκο του!

Ο Λάο Τσε απεχθάνεται το πόλεμο και τις πολεμικές μηχανές, που μόνο με αμέριστη επίγνωση της οδύνης που θα επιφέρουν, μόνο σε ακραίες περιπτώσεις, επιτρέπει να χρησιμοποιούνται. Οι σκέψεις του έχουν διατυπωθεί σε ένα μικρό βιβλιαράκι που προανέφερα, το ΤΑΟ ΤΕ ΤΣΙΝΓΚ, το οποίο έχει μεταφρασθεί σε δεκάδες γλώσσες. Ο Λάο Τσε απέφευγε τόσο πολύ τα κοινά, σαν τους άλλους δύο φιλοσόφους κι αυτός, που είναι αμφίβολο, λένε, αν έζησε πραγματικά. Το βιβλίο το έγραψε αναγκαστικά, κατά την παράδοση, διότι ένας τελωνειακός που τον είχε ακουστά, δεν τον άφηνε να περάσει από τα σύνορα, αν δεν κατέγραφε πρώτα τη… σοφία του.

Δύσκολο να συνοψίσει κανείς σε λίγες γραμμές τα θέματα και τις αρκετά αναρχικές σκέψεις του κινέζου:

– Δημιουργία χωρίς απαίτηση κατοχής και αποκλειστικής ιδιοκτησίας
– Ελευθερία του ατόμου από ιεραρχίες και από αποφρακτικές κοινωνικές δομές
– Πράξη χωρίς ιδιοτέλεια

Ένα κοινό έχουν και οι τρεις σίγουρα: δεν θα ήταν ευχαριστημένοι με την πολιτική κάστα που κυβερνάει τον πλανήτη, σε πολλά μέρη, το αντίθετο μάλιστα!

Κάποτε ο Ηράκλειτος, στην Έφεσο…
Αντί να πάει στον Δήμο, έπαιζε με τα μικρά παιδιά, παιχνίδια με στραγάλια. Έβλεπε τη νέα ζωή, την ανόθευτη, να αναβλύζει απο τα παιδιά, και έπαιρνε δύναμη. Σε αυτόν αποδίδεται και το «Πόλεμος πάντων πατήρ». Εννοούσε τον διαρκή «πόλεμο» των αντιθέσεων στη φύση, το φως με το σκοτάδι, τη ζωή με τον θάνατο…

Σημείωση βιβλιογραφίας
Ηράκλειτος, Άπαντα
Έκδοση Ζήτρος

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News