Εχοντας ζήσει την παιδική του ηλικία στην καρδιά των αρκτικών οικοσυστημάτων, ο Πολ Νίκλεν έχει παρατηρήσει πάνω από 3.000 πολικές αρκούδες στην άγρια φύση
Η Σάφρον Ο’Νιλ, ειδικός στο κλίμα και την κοινωνία στο Πανεπιστήμιο του Εξετερ στο Ηνωμένο Βασίλειο, εντόπισε τον κορεσμό των εικόνων πολικής αρκούδας στα ειδησεογραφικά media και τα δημοφιλή επιστημονικά media. Η μελέτη της έδειξε ότι η τάση αυτή ήταν ιδιαίτερα έντονη στο Ηνωμένο Βασίλειο. Πραγματοποίησε επίσης μια μελέτη με 30 συμμετέχοντες, οι οποίοι ανέφεραν αυθόρμητα τις πολικές αρκούδες όταν ρωτήθηκαν για τις πρώτες εικόνες που ήρθαν στο μυαλό τους σκεπτόμενοι την κλιματική αλλαγή.
Ωστόσο, η Κέιτ Μάντζο λέκτορας επικοινωνίας για την κλιματική αλλαγή στο πανεπιστήμιο του Νιουκάσλ, τις αποκαλεί «παράδοξες εικόνες» που στέλνουν αντικρουόμενα μηνύματα. Υποστηρίζει ότι ένα από τα προβλήματα με τις καμπάνιες, που τις χρησιμοποιούν είναι ότι παραποιούν τις πολικές αρκούδες, οι οποίες δεν είναι «μικρά λευκά χνουδωτά παιχνίδια».
Η Μάντζο χρησιμοποιεί ως παράδειγμα τις καμπάνιες κατά της φτώχειας των υποσιτισμένων παιδιών της Αφρικής, που ήταν ευρέως διαδεδομένες σε φυλλάδια φιλανθρωπικών οργανώσεων και τηλεοπτικές διαφημίσεις. «Οι εικόνες πεινασμένων παιδιών με μύγες γύρω από τα πρόσωπά τους είναι πολύ δυνατές συναισθηματικά και οι άνθρωποι συχνά δίνουν χρήματα για να βοηθήσουν ΜΚΟ, αλλά επίσης ενισχύουν κάθε είδους προβληματικά αποικιακά στερεότυπα», τόνισε.
Με τις εικόνες της πολικής αρκούδας, δε, υπάρχει κίνδυνος αποξένωσης του κοινού υπονοώντας ότι το θέμα αφαιρείται από την πραγματικότητά του. Οι στερεοτυπικές εικόνες της Αρκτικής –παγωμένες, κενές, και τόσο μακρινές ώστε να μοιάζουν αλλόκοτες – δημιουργούν την αίσθηση ότι η κλιματική αλλαγή είναι ένα μακρινό πρόβλημα. «Η εστίαση σε αυτή την εμβληματική εικόνα μπορεί να αποκλείσει την ευρύτερη πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής. Παραλείπει, για παράδειγμα, τη βασική οπτική των αυτόχθονων της Αρκτικής», είπε ο η Ο’Νιλ.
Και η Μάντζο πρόσθεσε ότι «είναι αδύνατο να βασιστείς σε ένα μόνο σύμβολο για να αναπαραστήσεις ένα παγκόσμιο πρόβλημα με τοπικές επιπτώσεις», τονίζοντας ότι οι ακραίες καιρικές συνθήκες είναι πιο κοντινές μας. Οι εικόνες του περασμένου καλοκαιριού με τις πλημμύρες που σάρωσαν το Ηνωμένο Βασίλειο, και τις πυρκαγιές στην Ελλάδα και στα δάση του Καναδά, δείχνουν την πραγματική κατάσταση: «Η κλιματική αλλαγή είναι πολύ κοντά τώρα. Πρέπει να βρούμε άλλους τρόπους για να προσελκύσουμε την προσοχή στην κλιματική κρίση», είπε η Μάντσο.
Εστιάζοντας σε ανθρώπους όχι σε πολικές αρκούδες
Τη δεκαετία του 2010, οι καμπάνιες των μη κερδοσκοπικών οργανισμών Oxfam και Christian Aid άρχισαν να απομακρύνονται από τις παραδοσιακές εικόνες, υποστηρίζοντας «ανθρώπους και όχι πολικές αρκούδες». Αργότερα, τα ΜΜΕ ακολούθησαν το παράδειγμά τους, σε άρθρα που δημοσίευαν για την κλιματική αλλαγή.
Το 2019, η Φιόνα Σιλντς, από το φωτογραφικό τμήμα του Guardian, χαρακτήρισε τις πολικές αρκούδες «προφανή, αν και όχι απαραίτητα κατάλληλη, επιλογή» και είπε ότι η εφημερίδα θα απομακρυνόταν από τη χρήση τους σε θέματα για την κλιματική κρίση.
Καθώς τα μέσα ενημέρωσης άρχισαν να αναζητούν εναλλακτικές εικόνες, πολλοί στράφηκαν στο Climate Visuals, ένα αρχείο φωτογραφιών για το κλίμα που συμμορφώνονται με τις επτά αρχές της επικοινωνίας για το κλίμα, με την πρώτη να είναι «δείχνουμε πραγματικούς ανθρώπους» και μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν τα ΜΜΕ και οι ΜΚΟ, είτε δωρεάν είτε έναντι μικρής χρέωσης. Το αρχείο ιδρύθηκε το 2017 από την Climate Outreach και βασίζεται σε πραγματικά στοιχεία.
Στη βάση δεδομένων τους δεν υπάρχουν εικόνες πολικών αρκούδων, αντίθετα, οι εικόνες του Αρκτικού κύκλου είναι τραβηγμένες από επιστήμονες του κλίματος ή αυτόχθονες με λεπτομερείς λεζάντες, credits και μια εξήγηση γιατί ταιριάζει στη βάση αποδεικτικών στοιχείων τους.
Η αφήγηση νέων ιστοριών είναι επίσης βασική αρχή. «Υπάρχει πρόβλημα με την κόπωση της εικόνας. Πολλοί άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι με τις εικόνες πολικής αρκούδας», λέει ο Αλαστερ Τζονστόουν, σύμβουλος εικόνων για το κλίμα στο Climate Outreach. Και προσθέτει ότι η απομάκρυνση από τις κουραστικές εικόνες είναι μια ευκαιρία να προσφέρουμε ελπίδα. «Αν παντρέψεις συναισθηματικά δυνατές εικόνες με φωτογράφιση βασισμένη σε λύσεις, οι άνθρωποι έχουν μια πιο λεπτομερή σύνδεση με την εικόνα», τονίζει μιλώντας στο BBC Future.
Αυτό συνδυάζεται με μια ευρύτερη τάση «φωτογραφίας διατήρησης», η οποία προβάλλει τόσο την ομορφιά όσο και σε πολλές περιπτώσεις τις απειλές για το περιβάλλον μας. Αν και η Κριστίνα Μιτερμάιερ υπερασπίστηκε την εμβληματική της πολική αρκούδα που λιμοκτονούσε, οι εικόνες της προσανατολίζονται, πλέον, όλο και περισσότερο στις λύσεις, γράφει η Φράνκι Αντκινς στο BBC Future. Το 2023, για παράδειγμα, το εξώφυλλό της για το περιοδικό Time τίμησε την ανάκτηση ενός κατεστραμμένου κοραλλιογενούς υφάλου σε μια θαλάσσια ζώνη προστασίας στην Μπάχα του Μεξικού.
«Αν κοιτάξετε το σύνολο της δουλειάς μου γενικά, είναι περισσότερο μια φιλοδοξία για το είδος του πλανήτη στον οποίο θα θέλαμε να ζούμε», λέει, «Μας ενθαρρύνει να αναλάβουμε δράση, να συμμετέχουμε, σε αντίθεση με το να μας φέρνει συνεχώς αντιμέτωπους με τη φρίκη».
