Με 70 πυροβόλα και περίπου 400 ναύτες, το «HMS Expedition» ήταν ακριβώς το είδος του πλοίου γραμμής που αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά του βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού του 18ου αιώνα. Βυθίζοντας την ισπανική γαλέρα «Σαν Χοσέ» γύρω στις 7 μ.μ. της 8ης Ιουνίου 1708, δεν την έστειλε απλώς στον βυθό της Καραϊβικής μαζί με το πλήρωμα των 600 ναυτών της, αλλά πυροδότησε και μια διπλωματική και νομική διαμάχη… τρεις αιώνες αργότερα.
Η διαμάχη αφορά τον ανεκτίμητο θησαυρό χρυσού, ασημιού και σμαραγδιών του «Σαν Χοσέ», που φορτώθηκε στον Παναμά με προορισμό την Κολομβία και αργότερα την Ισπανία. Σε αυτήν εμπλέκονται πλέον οι κυβερνήσεις της Ισπανίας, της Κολομβίας και του Περού, μαζί με ομάδες ιθαγενών, αλλά και με μια αμερικανική εταιρεία διάσωσης, σύμφωνα με δημοσίευμα της Telegraph.
Η μακροχρόνια διαμάχη, η οποία ξεκίνησε το 2015, όταν ένα ναυάγιο που ανακαλύφθηκε στα ανοικτά των ακτών της Κολομβίας θεωρήθηκε πως ήταν το «Σαν Χοσέ», αναζωπυρώθηκε αυτή την εβδομάδα, όταν ερευνητές επιβεβαίωσαν ότι πρόκειται όντως για το «ιερό δισκοπότηρο» των ναυαγίων.
Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό αρχαιολογίας Antiquity, κατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα βασιζόμενη στο λαμπερό φορτίο που φωτογραφήθηκε στα συντρίμμια του στον βυθό της Καραϊβικής από υποβρύχια drones. Οι ερευνητές εντόπισαν νομίσματα, κανόνια, ακόμη και κινεζικές πορσελάνες που χρονολογούνται στην περίοδο βύθισης της γαλέρας από τους Βρετανούς, στο απόγειο του Πολέμου της Ισπανικής Διαδοχής, τον 18ο αιώνα.
Παλαιότερες έρευνες που διεξήχθησαν με drones υποδηλώνουν ότι η συνολική αξία των αντικειμένων που βρίσκεται σε βάθος περίπου 600 μέτρων, είναι περίπου 19 δισ. ευρώ. Το ερώτημα που προκύπτει είναι σε ποιον ανήκει σήμερα αυτός ο θησαυρός.
Υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερις διεκδικητές – αν και οι ειδικοί προβλέπουν ότι η διαμάχη δεν θα έχει εύκολη ετυμηγορία. Η ωμή αλήθεια είναι ότι κανένα διεθνές δικαστήριο δεν θα έχει δικαιοδοσία εάν οι ενάγοντες δεν συμφωνήσουν – γεγονός που δεν αφήνει καμία ρεαλιστική οδό για επίλυση των διεκδικήσεων.
Ο πρώτος διεκδικητής είναι η Ισπανία, με το επιχείρημα ότι το «Σαν Χοσέ» ήταν ιδιοκτησία του ισπανικού κράτους, ενώ και τα ορυχεία στο Περού και στη Βολιβία που παρήγαγαν τον θησαυρό στα αμπάρια του βρίσκονταν εκείνη την εποχή υπό ισπανική κυριαρχία.
Επόμενος διεκδικητής είναι η Κολομβία, για τον απλό λόγο ότι το ναυάγιο βρίσκεται εντός των χωρικών υδάτων της στην Καραϊβική. Το θέμα είναι τόσο ευαίσθητο που η Κολομβία κρατάει μυστική την ακριβή τοποθεσία της βυθισμένης γαλέρας, ενώ η κυβέρνηση σχεδιάζει να εκθέσει ό,τι έχει απομείνει από το πλοίο σε μουσείο.
Τρίτος πιθανός μνηστήρας του θησαυρού είναι το Περού, καθώς το ανεκτίμητο φορτίο του πλοίου προερχόταν από την τότε επικράτειά του. Τέλος, υπάρχουν κοινότητες αυτοχθόνων των οποίων οι πρόγονοι εργάζονταν στα ορυχεία που δημιούργησαν τον θησαυρό του «Σαν Χοσέ» για το ταξίδι του στην Ισπανία. Ισχυρίζονται ότι εκείνοι είναι οι νόμιμοι κληρονόμοι του.
Ο χρυσός και το ασήμι προήλθαν από τα θρυλικά ορυχεία του Ποτόσι – του πιο λαμπερού περιουσιακού στοιχείου της Ισπανικής Αυτοκρατορίας, που βρισκόταν στην επικράτεια της σημερινής Βολιβίας. Τον 18ο αιώνα, ωστόσο, η Βολιβία ήταν γνωστή ως Ανω Περού και υπαγόταν στην ισπανική αντιβασιλεία της πρωτεύουσας Λίμα.
Από τον 16ο αιώνα και μετά, γαλέρες που μετέφεραν τον πλούτο του Ποτοσί διέσχιζαν τον Ατλαντικό τροφοδοτώντας την πολεμική μηχανή της Ισπανικής Αυτοκρατορίας. Αναχαιτίζοντας αυτά τα πλοία, ο πλοίαρχος Τσαρλς Γουέιγκερ, ο διοικητής της βρετανικής μοίρας που βύθισε το «Σαν Χοσέ», ακολουθούσε μια βρετανική παράδοση που είχε ξεκινήσει σχεδόν δύο αιώνες νωρίτερα από τον θρυλικό αντιναύαρχο του Βασιλικού Ναυτικού σερ Φράνσις Ντρέικ.
Τα πράγματα, όμως, περιπλέκονται περαιτέρω από μια αμερικανική εταιρεία διάσωσης, γνωστή ως Sea Search Armada (SSA), η οποία ισχυρίζεται πως είχε εντοπίσει το ναυάγιο από το 1981 – δεκαετίες πριν η Κολομβία δηλώσει (το 2015) ότι το δικό της Ναυτικό είχε ανακαλύψει το πλοίο.
Η εταιρεία μηνύει τώρα την κυβέρνηση της Κολομβίας για φερόμενη παραβίαση των όρων της σύμβασής της, καθώς δεν την αποζημίωσε οικονομικά για την ανακάλυψη του ναυαγίου. Η SSA ισχυρίζεται ότι έχει αποκαλύψει την τοποθεσία του πλοίου σε κολομβιανούς αξιωματούχους, υπό την προϋπόθεση ότι θα λάμβανε ένα μερίδιο από την αμοιβή της ανακάλυψής του.
Αυτή η υπόθεση, που εκκρεμεί ενώπιον του Μόνιμου Διαιτητικού Δικαστηρίου στη Χάγη, είναι μια εμπορική διαμάχη που σίγουρα δεν καλύπτει το ζωτικό ζήτημα του καθεστώτος και της ιδιοκτησίας του ναυαγίου. Και σήμερα δεν υπάρχει ρεαλιστική μέθοδος με την οποία θα μπορούσε να διευθετηθεί το ζήτημα.
Η διαμάχη μεταξύ Ισπανίας και Κολομβίας σχετικά με την κυριότητα του ναυαγίου θα μπορούσε να φτάσει ενώπιον διεθνούς δικαστηρίου μόνο αν συμφωνούσαν και τα δύο μέρη – και αυτή τη στιγμή δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι κάτι τέτοιο είναι δυνατό να συμβεί.
Η Ισπανία έχει υπογράψει τόσο τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας όσο και τη Σύμβαση της UNESCO για την Προστασία της Υποβρύχιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Αμφότερες προβλέπουν ότι οι όποιες νομικές διαφορές επιλύονται από διεθνή δικαστήρια. Αλλά η Κολομβία δεν έχει υπογράψει καμία από τις δύο αυτές συμφωνίες.
Θεωρητικά, οι δυο χώρες θα μπορούσαν να επιλύσουν τις διαφορές τους διμερώς ή να συμφωνήσουν να παραπέμψουν το ζήτημα σε διεθνές δικαστήριο. Η Βρετανία και οι ΗΠΑ διαπραγματεύθηκαν με επιτυχία μια διμερή συμφωνία για τη διαχείριση του «Τιτανικού» μετά την ανακάλυψή του το 1985, η οποία έδωσε και στις δύο χώρες το δικαίωμα να εκδίδουν άδειες για την εξερεύνηση του ναυαγίου του.
Αλλά ακόμη και αν η Ισπανία και η Κολομβία επέλυαν τις διαφορές τους, αυτό θα απέκλειε και πάλι τις διεκδικήσεις του Περού και των αυτοχθόνων κοινοτήτων του. Θεωρητικά, αυτά τα μέρη θα μπορούσαν να προσφύγουν σε ένα περουβιανό δικαστήριο. Αλλά ούτε αυτό θα προσέφερε ρεαλιστική λύση στο πρόβλημα, καθώς οποιαδήποτε απόφαση δεν θα μπορούσε να εφαρμοστεί, δεδομένων των διεκδικήσεων της Κολομβίας ή οποιασδήποτε άλλης χώρας.
Πάντως οι αξιώσεις των αυτοχθόνων είναι μάλλον δύσκολο να διεκδικηθούν, καθώς τα διεθνή δικαστήρια αναγνωρίζουν μόνο κρατικές οντότητες. Οι μέχρι σήμερα ενδείξεις είναι ότι αυτό το πολύπλοκο και πολυεθνικό ζήτημα πιθανώς να μην επιλυθεί ποτέ – και ο θησαυρός που βρίσκεται στον βυθό της Καραϊβικής εδώ και τρεις αιώνες να καταλήξει στην ιδιοκτησία… του ωκεανού, μαζί με τα αμέτρητα άλλα ναυάγια του παρελθόντος.
