«Γνῶθι σαυτόν». Σύμφωνα με τον πλατωνικό διάλογο «Χαρμίδης», είναι το παλαιότερο από τα τρία Παραγγέλματα που ήταν χαραγμένα στην είσοδο του Ναού του Απόλλωνα στους Δελφούς και η περιγραφή των Δελφών από τον Παυσανία επιβεβαιώνει την ύπαρξή του. Ο Σωκράτης χρησιμοποιούσε τακτικά τη φράση: η αυτογνωσία είναι λέξη-κλειδί του ανθρωπισμού διότι αναθέτει στον άνθρωπο το καθήκον να γνωρίζει το δικό του μέτρο χωρίς να προσπαθεί να ανταγωνιστεί τους θεούς.

Ακόμη, στο «Τάο-τε Τζινγκ», ο Λάο Τσε έγραψε: «Αν καταλαβαίνεις τους άλλους είσαι έξυπνος. Αν καταλαβαίνεις τον εαυτό σου είσαι φωτισμένος». Και ο Σαίξπηρ είχε τον δικό του εύστοχο αφορισμό: «Στον εαυτό σου να είσαι αληθινός», προϋποθέτοντας ότι γνωρίζει κανείς αρκετά για τον εαυτό του ώστε να είναι αληθινός με αυτόν.

Καλή συμβουλή, ως ένα σημείο, παρατηρεί στο περιοδικό The Atlantic η Τζούλι Μπεκ και προσθέτει ότι αν κάποιος δεν ξέρει απολύτως τίποτα για τον εαυτό του ή για τις προτιμήσεις, τις επιθυμίες, τις αξίες ή την προσωπικότητά του, είτε είναι μωρό είτε έχει μεγαλύτερα προβλήματα από όσα μπορεί να αντιμετωπίσει ένας νεκρός φιλόσοφος…

Ωστόσο, μερικές φορές η σύγχρονη ζωή ωθεί τους ανθρώπους να γνωρίσουν τον εαυτό τους με όλο και πιο λεπτομερείς τρόπους. Ολο και περισσότεροι άνθρωποι, λοιπόν, κάνουν ψυχοθεραπεία αναζητώντας την αυτογνωσία. Παρακολουθούν τα βήματά τους, το διάβασμα και τον ύπνο τους. Δίνουν τα δεδομένα τους σε εταιρικές βάσεις δεδομένων του μάρκετινγκ για να βρουν τον τύπο τους σύμφωνα με το Myers-Briggs, το Εννεάγραμμα ή τον οίκο του Χάρι Πότερ.

Στο TikTok, όπως γράφει η Ρεμπέκα Τζένινγκς στο Vox, οι δημιουργοί εφευρίσκουν νέες μικρο-ταυτότητες με τις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να συντονιστούν. Για παράδειγμα, οι «Dilly dally-ers» είναι άτομα που τους αρέσει να πέρδονται και να χάνουν χρόνο και «φίλος θεραπευτής» είναι κάποιος στον οποίο μιλάνε οι φίλοι του για τα προβλήματά τους. Με άλλα λόγια, η αναζήτηση να βρεις και να ορίσεις τον εαυτό σου μπορεί να είναι ατελείωτη.

Μπορεί, επίσης, να μοιάζει με ζωτικό κομμάτι της ζωής, λες και αν δεν αναζητάς την αυτογνωσία, να χάνεις κάτι. (Σημειώστε ότι ένα διάσημο απόφθεγμα του Σωκράτη λέει: «Ο δε ανεξέταστος βίος ου βιωτός ανθρώπω».) «Αν δεν έχετε παρατηρήσει πόσο διαδεδομένο είναι αυτό το μήνυμα στην κοινωνία, απλώς δώστε προσοχή τις επόμενες μέρες», είπε στο Atlantic η Ρεμπέκα Σλέγκελ, κοινωνική ψυχολόγος του πανεπιστημίου Texas A&M. Και τόνισε: «Είναι τόσο βαθιά ριζωμένο στην κουλτούρα μας που σχεδόν το θεωρούμε δεδομένο».

Ωστόσο, το όνειρο της τέλειας αυτογνωσίας είναι ανέφικτο, και το να το κυνηγάς πολύ επίμονα μπορεί να σε αφήσει πιο μπερδεμένο και κολλημένο από ό,τι όταν ξεκίνησες. Η ικανότητα των ανθρώπων να βλέπουν τον εαυτό τους καθαρά και με ακρίβεια έχει περιορισμούς που ούτε τα κουίζ προσωπικότητας ούτε τα δεδομένα Fitbit μπορούν να ξεπεράσουν. «Δεν πρέπει ποτέ να νομίζουμε ότι γνωρίζουμε πολύ καλά τον εαυτό μας», είπε στη δημοσιογράφο του Atlantic η Σίμιν Βαζίρ, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο της Μελβούρνης που έχει μελετήσει την αυτογνωσία. «Οποιος νομίζει ότι το κάνει, εξ ορισμού, δεν έχει αυτογνωσία, επειδή κάνει λάθος τουλάχιστον σε αυτό», παρατήρησε.

Η γνώση του εαυτού είναι δύσκολη, εν μέρει, επειδή ορισμένες συμπεριφορές και στάσεις προέρχονται από το ασυνείδητο μυαλό, έξω από τη σφαίρα επίγνωσης. «Το μυαλό “γουργουρίζει” κάτω από το κρανίο με διάφορους τρόπους», πρόσθεσε ο Τίμοθι Γουίλσον, ψυχολόγος στο πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια και συγγραφέας του «Strangers to Ourselves». Ενα από τα πολλά παραδείγματα, που δίνει στο βιβλίο του, είναι το πώς οι άνθρωποι ερμηνεύουν διφορούμενες καταστάσεις (και γιατί). Για παράδειγμα, αν πω ένα αστείο σε ένα πάρτι και κανείς δεν γελάσει, τα ασυνείδητα πρότυπά μου θα καθορίσουν αν θα θεωρήσω ότι είμαι ένας κοινωνικά αδέξιος ανόητος που όλοι μισούν ή θα υποθέσω ότι το ακροατήριό μου δεν πρέπει να με άκουσε μέσα στη φασαρία του πάρτι, επειδή είμαι τύπος σαφώς γοητευτικός και ξεκαρδιστικός.

Η προκατάληψη αποτελεί επίσης εμπόδιο. Για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι έχουν την τάση να αξιολογούν τους εαυτούς τους ως καλύτερους από τον μέσο όρο σε όλα τα είδη χαρακτηριστικών, παρ’ όλο που, προφανώς, δεν μπορούμε όλοι να είμαστε πάνω από τον μέσο όρο. Οι προκαταλήψεις είναι μέρος του προβλήματος σε ένα κουίζ προσωπικότητας, σημείωσε η Βαζίρ. Και τόνισε ότι αντί να αποκαλύπτει κάποια κρυμμένη αλήθεια το τεστ «απλώς επαναλαμβάνει αυτό που του λες εσύ».

Ενα άλλο δύσκολο πράγμα είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν πλήρη επίγνωση του πόση ικανότητα αλλαγής έχουν. Μια μελέτη 19.000 ατόμων στην οποία εργάστηκε ο Γουίλσον, με τίτλο «Το Τέλος της Ψευδαίσθησης της Ιστορίας», διαπίστωσε ότι παρ’ όλο που οι άνθρωποι ανέφεραν ότι είχαν αλλάξει πολύ την τελευταία δεκαετία, κατά μέσο όρο πίστευαν ότι είχαν ως επί το πλείστον τελειώσει με την αλλαγή και ότι δεν θα εξελιχθούν πολύ περισσότερο τα επόμενα 10 χρόνια.

Η επιδίωξη της αυτογνωσίας είναι δύσκολη ακόμα και όταν κάποιος την επιδιώκει με στοχαστικό και συνειδητό τρόπο. Ο διαλογισμός, η τήρηση ημερολογίου ή το να θέτει κανείς στον εαυτό του δύσκολες ερωτήσεις μπορεί να είναι πολύ ωφέλιμη. Αλλά η ενεργή, συνειδητή ενδοσκόπηση έχει και μια σκοτεινή πλευρά: τη φλυαρία ή την εμμονή με ένα πρόβλημα και την επανάληψή του, ξανά και ξανά, κάτι που μπορεί να χειροτερέψει τα πράγματα και να παγιδεύσει τους ανθρώπους σε μια αρνητική σπείρα σκέψης.

Οι άνθρωποι μπορούν επίσης να υπονομεύσουν τον εαυτό τους με το να σκέπτονται υπερβολικά τα καλά πράγματα στη ζωή τους. Σε μια μικρή μελέτη που διεξήγαγε ο Τίμοθι Γουίλσον, όταν οι ερευνητές ζήτησαν από τους ανθρώπους να αναλογιστούν πώς πήγαινε η ερωτική τους σχέση, η ίδια η πράξη του αναστοχασμού φάνηκε να αλλάζει τη γνώμη των συμμετεχόντων. Κάποιοι έγιναν πιο ευτυχισμένοι με τη σχέση τους και άλλοι λιγότερο ευτυχισμένοι. Αλλά σύμφωνα με τον Γουίλσον, αυτές οι αλλαγές στην οπτική γωνία δεν αντανακλούσαν απαραίτητα τα αληθινά συναισθήματα των ανθρώπων.

Ο έρωτας, εξάλλου, δεν εξηγείται πλήρως και ο Γουίλσον θεώρησε ότι τα άτομα έδωσαν υπερβολική σημασία σε όποιες απαντήσεις έβρισκαν για τη μελέτη. Αν δυσκολεύονταν να απαριθμήσουν πολλούς καλούς λόγους για τους οποίους αγαπούσαν το άλλο τους μισό, μπορεί να κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι ήταν λιγότερο ερωτευμένοι από ό,τι νόμιζαν. Οι άνθρωποι μερικές φορές «κατασκευάζουν μια νέα ιστορία για τα συναισθήματά τους με βάση τους λόγους που τυχαίνει να τους έρχονται στο μυαλό», έγραψε ο Γουίλσον.

Η ενδοσκόπηση, όπως την περιγράφει στο βιβλίο του, θα πρέπει να εκλαμβάνεται λιγότερο ως αρχαιολογική ανασκαφή για να αποκαλυφθεί η Αλήθεια του εαυτού μας -με κεφαλαίο Α- και περισσότερο ως λογοτεχνική κριτική «στην οποία είμαστε το κείμενο που πρέπει να κατανοηθεί». Οπως ακριβώς ένα καλό μυθιστόρημα δεν έχει μόνο μία αλήθεια μέσα του, έτσι και ένα άτομο έχει πολλές αλήθειες. Αντί να αναζητούν μια απόλυτα ακριβή ιστορία για τον εαυτό τους (κάτι που είναι αδύνατο), οι άνθρωποι θα πρέπει να προσπαθήσουν να κατασκευάσουν μια αφήγηση που να είναι «αρκετά θετική» και «κάπως βασισμένη στην πραγματικότητα», σύμφωνα με τον Γουίλσον. Αυτός είναι ένας τρόπος να σκεφτεί κανείς τη θεραπεία, δηλαδή, ως μια συνεργατική διαδικασία επανεγγραφής της ιστορίας του μέχρι να λειτουργήσει αρκετά καλά ώστε να σταματήσει να τη σκέφτεται τόσο πολύ.

Η ιδέα ότι κάθε άτομο έχει έναν πραγματικό, μόνιμο εαυτό θαμμένο μέσα του, που περιμένει να ανακαλυφθεί, είναι ταυτόχρονα ευρέως διαδεδομένη και δύσκολο για πολλούς ανθρώπους να την ξεπεράσουν, είπε η Σλέγκελ στο Atlantic. Oταν οι άνθρωποι περνούν μια μεγάλη αλλαγή, για παράδειγμα, ιδιαίτερα μια καλή, τείνουν να τη σκέφτονται λιγότερο ως μεταμόρφωση από το ένα πράγμα στο άλλο και περισσότερο ως ανακάλυψη κάποιου πράγματος που υπήρχε πάντα μέσα τους.

Η Σλέγκελ, τέλος, έχει διαπιστώσει ότι η πίστη στον αληθινό εαυτό συνδέεται με το να βλέπεις μεγαλύτερο νόημα στη ζωή σου. Αλλά περιέγραψε τον εαυτό της ως «αγνωστικίστρια του αληθινού εαυτού». (Και αναφέρθηκε στον κοινωνικό ψυχολόγο Ρόι Μπάουμαϊστερ, ο οποίος αποκαλεί τον αληθινό εαυτό «προβληματικό μύθο»). Παρά τα οφέλη της ιδέας, «το μειονέκτημα», είπε, είναι «τι συμβαίνει αν αρνηθούμε στον εαυτό μας την αλλαγή. Τότε χάνουμε κάτι που μπορεί να είχαμε αγαπήσει».

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News