«Ηταν πολύ ανήσυχη, αλλά όταν ανέβαινε στη σκηνή, φαινόταν σαν να έβγαινε από μέσα της το φως», είχε αποκαλύψει για τη Μαρία Κάλλας ο πιανίστας της, σύμφωνα με τη βρετανική εφημερίδα Telegraph. «Το κοινό παραληρούσε στο άκουσμα της μαγευτικής φωνής της» είχε δηλώσει.
Ο Ρόμπερτ Σάδερλαντ, ο οποίος πέθανε τον περασμένο μήνα, σε ηλικία 94 ετών, ήταν ο τελευταίος πιανίστας που συνόδευσε τη σπουδαία σοπράνο στο πιάνο, το 1973 και το 1974, γράφει η Telegraph. Ηταν η εποχή που η Κάλλας προσπαθούσε να τονώσει τη φήμη της στη διεθνή σκηνή, δίπλα στον Τζουζέπε ντι Στέφανο, τον ιταλό τενόρο, του οποίου επίσης το άστρο είχε αρχίσει να δύει.
Και οι δύο καλλιτέχνες είχαν συνειδητοποιήσει, όπως αναφέρει η βρετανική εφημερίδα, ότι είχε παρέλθει η εποχή της μεγάλης δόξας τους, αλλά κανείς από τους δύο δεν μπορούσε να το παραδεχτεί ανοιχτά. Η Κάλλας δεν είχε τραγουδήσει δημοσίως επί πολλά χρόνια. Η σχέση της με τον Αριστοτέλη Ωνάση είχε ήδη τελειώσει και εκείνος είχε παντρευτεί την Τζάκι Κένεντι.
Η Telegraph γράφει ότι ο ρόλος του Σάδερλαντ ήταν να αναπληρώσει τον βετεράνο πιανίστα της κορυφαίας σοπράνο, τον Αϊβορ Νιούτον, ο οποίος ήταν τότε σε ηλικία 80 ετών και είχε ήδη υποστεί δύο εμφράγματα. Ωστόσο, ο Νιούτον έκανε ό,τι μπορούσε για να δυσκολέψει τη ζωή του Σάδερλαντ, όπως για παράδειγμα να μην τον ενημερώνει ποτέ για το ποια κομμάτια σκόπευαν να προβάρουν οι καλλιτέχνες. «Δυστυχώς για αυτόν, η ικανότητά μου στην ανάγνωση μουσικής ήταν εξαιρετική και το ίδιο και οι δεξιότητές μου στη μετατροπή της μουσικής», θυμάται ο Σάδερλαντ.
Η Telegraph γράφει και για την πρώτη πρόβα τους με την ελληνίδα ντίβα: ήταν στο διαμέρισμα της Μαρίας Κάλλας στο Παρίσι, στις 21 Αυγούστου 1973. Ο Σάδερλαντ δούλευε πάνω σε ένα τραγούδι με τον Ντι Στέφανο και τον Νιούτον όταν «η ίδια η Μαρία Κάλλας μπήκε μέσα. Η παρουσία της ήταν επιβλητική», έγραφε ο Σάδερλαντ. Αυτό ήταν! Τον είχε μαγέψει. Τις επόμενες εβδομάδες, ο πιανίστας την επισκεπτόταν τακτικά, βρίσκοντας –σύμφωνα πάντα με την εφημερίδα– τη Μαρία Κάλλας «πολύ γλυκιά και γοητευτική, χωρίς έπαρση». Κάποτε, ο Σάδερλαντ της είχε προσφέρει τριαντάφυλλα, αλλά ένα αγκάθι την τσίμπησε στο δάχτυλο. «Δεν υπάρχει τίποτα στη ζωή χωρίς ένα κρυφό αγκάθι», του είπε η σπουδαία ελληνίδα σοπράνο. «Ακόμα και τα πιο όμορφα πράγματα μπορούν να πονέσουν», είπε.
Υπήρξε ακόμα μία μάλλον άβολη στιγμή στη συνεργασία τους. Σε κάποια πρόβα, ο Σάδερλαντ έφθασε και βρήκε την Κάλλας πολύ αναστατωμένη. Οπως η Telegraph αναφέρει, ήταν επειδή η παλιά της «αντίζηλος», η Ρενάτα Τεμπάλντι, επρόκειτο να εμφανιστεί στο Λονδίνο λίγες μέρες μετά τη δική της συναυλία. Το χειρότερο ήταν, δε, ότι η εκδήλωση της Τεμπάλντι διοργανωνόταν από τον δικό της ατζέντη, τον Σάντορ Γκορλίνσκι. «Θα προσλάβω άλλον ατζέντη», ούρλιαξε η Κάλλας.
Ο Σάδερλαντ τη ρώτησε ήρεμα αν ήξερε κάποιον, οπότε εκείνη έστρωσε το φόρεμά της, ίσιωσε υπερήφανα το κορμί της και με μια δόση υπεροψίας, γύρισε και του είπε: «Εννοείς δεν θα βρεθεί ατζέντης για την Κάλλας;». Επειτα από κάποιες δυσκολίες, η κοινή περιοδεία τους ξεκίνησε, με την πρώτη συναυλία, τον Οκτώβριο του 1973, στο Αμβούργο. Εκεί, όπου έλαβαν την είδηση ότι η Ελίζαμπεθ Τέιλορ ήταν στην πόλη.
Οπως ήταν αναμενόμενο, ο Γκορλίνσκι πρότεινε να προσκαλέσουν την ηθοποιό στη συναυλία, γράφει η Telegraph. «Φυσικά, γιατί όχι;», απάντησε αρχικά η Κάλλας, όμως λίγο αργότερα άλλαξε γνώμη: «Λοιπόν, πιστεύω ότι δεν πρέπει να την προσκαλέσουμε. Γιατί να την αφήσω να εκμεταλλευτεί τη δημοσιότητά μου;», είπε η ελληνίδα ντίβα. Ο λόγος προφανώς ήταν ότι η Τέιλορ συνήθιζε να κλείνει εννέα θέσεις στην πρώτη σειρά των θεωρείων, καθυστερώντας να προσέλθει στην ώρα της, για να κάνει είσοδο, γράφει η εφημερίδα.
Σε αυτή την περιοδεία, ο Σάδερλαντ συνήθιζε μεταξύ των συναυλιών να συνοδεύει τη Μαρία Κάλλας σε εξορμήσεις για ψώνια στις πόλεις όπου ταξίδευαν. Η Telegraph σημειώνει ότι πάντα αγόραζαν δώρα ο ένας για τον άλλο. Στη Νέα Υόρκη, ο πιανίστας είχε δωρίσει στην Κάλλας ένα πορσελάνινο πιάτο, αξίας 3 δολαρίων από ένα κατάστημα με αντίκες, ενώ εκείνη τού αγόρασε μια τσαγιέρα, χαριτολογώντας: «Είσαι Βρετανός, Ρόμπερτ, οπότε πρέπει να έχεις τσάι». Η τελευταία συναυλία τους ήταν στο Σαπόρο της Ιαπωνίας, στις 11 Νοεμβρίου του 1974. «Τη νύχτα, η Μαρία ήταν πολύ ανήσυχη, αλλά, όπως πάντα, όταν ανέβηκε στη σκηνή, φαινόταν σαν να την πλημμυρίζει το φως», έγραφε ο Σάδερλαντ. «Επί πέντε λεπτά καθόμουν στο πιάνο και την παρατηρούσα, ενώ το κοινό παραληρούσε…
»Δεν ήταν η ίδια σοπράνο που ήταν πριν από 20 χρόνια, αλλά ακόμα η φωνή της είχε τεράστια ένταση. Κάποιες φορές, όταν έπαιζα πιάνο συνοδεύοντάς τη, τα χέρια μου έτρεμαν, γιατί η δύναμή της ήταν το κάτι άλλο!». Αυτή ήταν η τελευταία φορά που η Μαρία Κάλλας τραγούδησε δημόσια, σύμφωνα με το άρθρο της βρετανικής εφημερίδας. Δύο μήνες αργότερα, ωστόσο, η ίδια και ο Σάδερλαντ ξανάρχισαν τις πρόβες τους στο Παρίσι. Υπήρξαν συζητήσεις για ένα γκαλά που θα φιλοξενούσε παράσταση της Κάλλας, στο Βασιλική Οπερα του Λονδίνου.
Η παράσταση αυτή, τελικά, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Η Telegraph επίσης γράφει ότι η Κάλλας συνήθιζε να τηλεφωνεί στον Σάδερλαντ στο Λονδίνο, αργά τη νύχτα. Αλλες φορές, ήθελε να του επισημάνει ή να σχολιάσει κάτι συγκεκριμένο, άλλες «απλώς για να έχει συντροφιά, ενώ προσπαθούσε να κοιμηθεί», αποκάλυψε ο ίδιος.
Η Μαρία Κάλλας πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 16 Σεπτεμβρίου 1977, σε ηλικία 53 ετών. Ο Σάδερλαντ είχε τότε δηλώσει ότι το πιο συγκινητικό μέρος της κηδείας της ήταν όταν το φέρετρο, φορτωμένο με λουλούδια, απομακρύνθηκε από τον ναό και κάποιος φώναξε «Μπράβο, Μαρία!», χειροκροτώντας. Ακολούθησε όλο το συγκεντρωμένο πλήθος.
Γεννημένος στη Γλασκώβη
Ο Ρόμπερτ Σάδερλαντ ήταν γεννημένος το 1930, στη Γλασκώβη, και ήταν γιος ενός λιμενεργάτη. Φοίτησε στο Γυμνάσιο Γκόβαν και στη συνέχεια κέρδισε υποτροφία για το Βασιλικό Κολέγιο Μουσικής του Λονδίνου, όπου αργότερα έγινε καθηγητής πιάνου. Μετά την περιοδεία με τη Μαρία Κάλλας, ο Σάδερλαντ συνέχισε να εμφανίζεται σε αίθουσες συναυλιών, συνοδεύοντας στο πιάνο καλλιτέχνες όπως η Μονσεράτ Καμπαγιέ και η Κίρι τε Κανάουα.
Στο τέλος της δεκαετίας του 1970, άρχισε να δίνει ομιλίες, αναπολώντας την εποχή που συνεργαζόταν με την κορυφαία ελληνίδα σοπράνο. Κάποιες σκέψεις από τo ημερολόγιό του δημοσιεύτηκαν στην κυριακάτικη έκδοση της Telegraph, το 1980. Τις επόμενες δεκαετίες, ο ίδιος μοιράστηκε επιπλέον αποσπάσματα, με θέμα τη Μαρία Κάλλας, για ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, αφιερωμένες σε εκείνη.
Ο Ρόμπερτ Σάδερλαντ πέθανε ειρηνικά στον ύπνο του, στις 28 Φεβρουαρίου 2025.
