Η φυτική κατάσταση διαφέρει από το κώμα, το οποίο είναι μια προσωρινή κατάσταση με τα μάτια κλειστά. Οι φυτικοί ασθενείς είναι ξύπνιοι. Τα μάτια τους είναι ανοιχτά και μπορεί να μην είναι ούτε σιωπηλοί ούτε ακίνητοι. Μπορούν να βογκούν και να κινούν τα άκρα τους, χωρίς σκοπό ή έλεγχο. Και ενώ το σώμα τους συνεχίζει να αναπνέει, να κοιμάται, να ξυπνάει και να χωνεύει, φαίνεται να μην έχουν καμία σύνδεση με τον έξω κόσμο. Σήμερα, οι ειδικοί αναφέρονται μερικές φορές στην φυτική κατάσταση ως «σύνδρομο μη ανταποκρινόμενης εγρήγορσης».
Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να σημαίνει το γέλιο του Ιαν; Μέχρι τη δεκαετία του 1990, μερικοί από τους πιο εξέχοντες ειδικούς σε θέματα συνείδησης – συμπεριλαμβανομένων των Πλαμ και Τζένετ – είχαν αρχίσει να συνειδητοποιούν ότι ίσως είχαν απορρίψει υπερβολικά κατηγορηματικά ή βιαστικά ασθενείς, που είχαν διαγνωστεί ως φυτικοί. Οι ερευνητές κατέγραφαν λάμψεις πιθανής συνείδησης σε ορισμένους φυτικούς ασθενείς, οι οποίοι περιστασιακά μπορούσαν να αρθρώσουν λόγια, να πιάσουν ένα αντικείμενο πού και πού ή να απαντήσουν σε μια περίεργη ερώτηση με μια χειρονομία, υποδηλώνοντας ότι τουλάχιστον μερικές φορές είχαν επίγνωση του περιβάλλοντός τους. Φαινόταν να μην είναι ούτε φυτικοί ούτε πλήρως συνειδητοί, αλλά να κυμαίνονται σε ένα συνεχές.
Αυτός ο ενδιάμεσος χώρος αναγνωρίστηκε επίσημα το 2002 ως η «ελάχιστα συνειδητή κατάσταση», σε μια προσπάθεια με επικεφαλής τον Τζόζεφ Τζιατσίνο, έναν νευροψυχολόγο που ειδικεύεται στην αποκατάσταση μετά από εγκεφαλική βλάβη. (Το κώμα, η νευροφυτική κατάσταση και η ελάχιστη συνείδηση μερικές φορές ονομάζονται συλλογικά «διαταραχές της συνείδησης»). Ο Τζιατσίνο ενδιαφέρθηκε να εξετάσει τον Ιαν, ο οποίος θα μπορούσε να συμμετάσχει σε μια νέα πειραματική δοκιμή, αν πληρούσε τις προϋποθέσεις.
Περίπου την ίδια εποχή, το 2006, δημοσιεύτηκε μια εκπληκτική αναφορά περίπτωσης από ερευνητές με επικεφαλής τον Εϊντριαν Οουεν, έναν γνωστικό νευροεπιστήμονα στο πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Η αναφορά υποδήλωνε ότι ακόμη και οι ασθενείς σε φυτική κατάσταση μπορούσαν να διατηρήσουν κάποια επίγνωση. Με την πάροδο του χρόνου, ο Οουεν και η ομάδα του εντόπισαν περισσότερους ασθενείς με αυτό που ονόμασαν «κρυφή επίγνωση».
Μερικοί ήταν φυτικοί, ενώ άλλοι θεωρούνταν ελάχιστα συνειδητοί, με βάση συμπεριφορές όπως η παρακολούθηση των ματιών και η τήρηση εντολών. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η εξωτερική αντίδραση και η εσωτερική επίγνωση δεν συσχετίζονταν πάντα: Οι ασθενείς που ανταποκρίνονταν περισσότερο σωματικά δεν ήταν απαραίτητα αυτοί με τα πιο σαφή σημάδια εγκεφαλικής δραστηριότητας όταν τους ζητήθηκε να φανταστούν τις εργασίες. Η κρυφή επίγνωση, δε, μπορεί να ανιχνευθεί μόνο χρησιμοποιώντας εργαλεία που εξετάζουν τις εσωτερικές λειτουργίες ενός εγκεφάλου, όπως η μηχανή fMRI.
Δύο δεκαετίες μετά το ατύχημά του, λοιπόν, οι συμπεριφορές του Ιαν -και ειδικά το γέλιο του με εφηβικά αστεία- ήταν αρκετές για μια νέα διάγνωση: δεν ήταν φυτικός αλλά διατηρούσε ακόμα κάποιο είδος συνείδησης. Οι επιστήμονες πίστευαν επίσης ότι υπήρχε η πιθανότητα, με τύχη και τα κατάλληλα εργαλεία, να ξεκλειδώσουν περισσότερα, όπως είχε συμβεί στο παρελθόν με ορισμένους άλλους ασθενείς, όπου αποδείχτηκε ότι η γραμμή μεταξύ συνειδητού και ασυνείδητου είναι πιο διαπερατή από ό,τι θα περίμενε κανείς.
Γεγονός είναι ότι ένας κατεστραμμένος εγκέφαλος, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να μοιάζει περισσότερο με μια λάμπα που τρεμοπαίζει με ελαττωματική καλωδίωση παρά με μια λάμπα που έχει σκιστεί η καλωδίωσή της. Αν συμβαίνει πράγματι, τότε αυτό το κύκλωμα θα μπορούσε να χειραγωγηθεί, σημειώνει η Σάρα Ζανγκ στο Atlantic. Ο νευροχειρουργός Γουάιλντερ Πένφιλντ το συνειδητοποίησε αυτό πριν από δεκαετίες, όταν ανακάλυψε ότι μπορούσε να κάνει έναν ασθενή που είχε τις αισθήσεις του να χάσει τις αισθήσεις του πιέζοντας απαλά μια συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου.
Το γεγονός ότι η συνείδησή μας μπορεί στην πραγματικότητα να είναι δυναμική, και ότι μπορεί να αλλάζει, δεν είναι και τόσο παράξενο αν σκεφτεί κανείς τι συμβαίνει κάθε μέρα. Χάνουμε τις αισθήσεις μας όταν κοιμόμαστε τη νύχτα, μόνο και μόνο για να αναζωογονηθούμε την επόμενη μέρα. Θα μπορούσε αυτή η επαναφορά να ελέγχεται τεχνητά όταν ο εγκέφαλος είναι πολύ κατεστραμμένος για να το κάνει ο ίδιος;
Η Ιβ έτρεφε την ελπίδα ότι ο Ιαν θα μπορούσε μια μέρα να της πει «Σ’ αγαπώ». Η οικογένειά του συμφώνησε να συμμετάσχει σε ένα πείραμα βαθιάς εγκεφαλικής διέγερσης με ηλεκτρόδια καθώς ο Ιαν φαινόταν ο ιδανικός υποψήφιος. Οι ερευνητές ήταν πολύ προσεκτικοί, δεν έδωσαν εγγυήσεις. Πράγματι, η βαθιά εγκεφαλική διέγερση του Ιαν δεν λειτούργησε.
Στο μεταξύ ο Τζεφ, επέστρεψε στο «Rainbow Lodge» και ανέλαβε επίσημα τη φροντίδα του αδελφού του, πληρώνεται μάλιστα μέσω του Medicaid ως φροντιστής μερικής απασχόλησης, βοηθώντας την Ιβ, η οποία είναι 86 ετών. «Νομίζω ότι ο Ιαν έζησε για τη μαμά μου», είπε κάποια στιγμή ο Τζεφ στη Ζανγκ, σκεπτόμενος το νοσοκομείο, όπου η Ιβ παρακαλούσε πάνω από το αναίσθητο σώμα του Ιαν, κρατώντας τον με το φανταστικό χρυσό της λάσο. Του είχε υποσχεθεί τότε ότι θα έκανε τα πάντα γι’ αυτόν αν ζούσε, εξ ου και οι θεραπευτές, οι μελέτες και η αφοσίωσή της σε αυτόν τα τελευταία 39 χρόνια.
